«Жыл бойы ақ мол, дән тасқын-тасқын, жауын-шашын көп болсын» деп Қызыр түні ырысқа (бидай, тары, арпа, сұлы, жүгері т.б.) ыдыс атаулыны аққа (сүт, айран, шұбат, шалап, уыз, т.б.) және кәусар бұлақ суына толтырады.

         Бұл түні ауыл бойжеткендері өздері ұнатқан жігіттерге арнап соғымның соңғы етін уызға салып пісіріп, «ұйқыашар» аталатын ерекше дәм дайындайды. Ал жігіттер мен бозбалалар болса,

«Көш-керуен»

М.Қазбеков құрастырған

НАУРЫЗ жаңғырған салт-

дәстүрлер кітабынан

         Наурыз мейрамының салтанатты «Көш-керуен» шеруіне қатысушылар рет-ретімен сап түзеді.

1.    Атқа мінген үш жаршы қолдарына мегафон ұстап, сап басына қатар тұрады. Олар басына айыр қалпақ, үстеріне сырмалы жеңіл шапан, аяқтарына шоңқайма етік киіп, белдерін белбеумен буынады.

2.    Оң қанаты алтын, сол қанаты күміс күн шақырушы Қоразды қолына ұстаған салт атты.

3.    Безендірілген күймеде басына бөрік, үстіне шапан киіп, белін шашақты белбеумен буынған, үкілі домбырасы бар, иман жүзді, ақ сақалды қария мен ұлттық киім киген Астана аруы отырады.

4.    Жыл белгісі –Қар барысын 12 студент (алтауы қыз, алтауы жігіт) көтеріп жүреді. Оларды айнала төңірек қазақтың ұлттық киімдерін киген қыздар қошаметтеп жүреді.

5.    Шығыстың киім үлгісінде киінген 6 кернейші.

6.    «Құт-Береке» автомашинасы – «Шашу». Машина үстіне ұзына жол бойына шашу шашатын ұлттық киім киген қыз жігіттер орналасады.

7.    Үстеріне шапан киіп, бастарына сәлде ораған, қолында ұзын дүрбілері мен қолтықтарында қысқан киіз кітаптары бар 5 жұлдызшы.

8.    Сәнді-салтанатты «Ертегінің ауылы». Машина үстінде фольклорлық-этнографиялық ансамблі орналасады.

9.    Бес түлік мал иелері: Қамбар ата, Шопан ата, Ойсыл қара, Зеңгі баба, Шешек ата.

10.          Наурыз туын көтерген, ұлттық киім киген 12 жігіт.

11.    Қыс пен Жаздың  күресін бейнелейтін Зымыстан мен Табысқандар тобы, 40 кейіпкер.

12.    Ертедегі қазақ ауылының сәнді-салтанатты көшін бейнелейтін «Қарқаралы көш».

13.    Автомашина – «Көкат». Үстіне Асанқайғы, Жиренше, Алдаркөсе, Қарашаш, Ертөстік, Тазша бала, Шығайбай, Ақан сері орналасқан.

14.    Ақ есегіне мінген Қожанасыр мен қуыршақ ат мінген 16 жігіт.

Наурыз тойын өткізетін алаң алдын-ала дайындалып, ұрандармен және күнге қаратып,

Бауыржан Қарағызұлы

Әзірлеген Еркеғали Бейсенов                                                    

         Жыл басында Нұр жауған түн – Қызыр түн

         Жыл басының алғашқы суы – Қарғын

         Жыл басының қары – Ақша қар, Құс қанаты

         Жыл басының алғашқы күні – Ұлыстың ұлы күні

         Жыл басының алғашқы желі – жыл айналып жеткен Алтынкүрек.

         Жыл басының алғашқы төлі -

         Жүргізуші. Наурыз басталғанын хабарлап арнау оқиды, халықты көрісуге шақырады. Жаппай көрісіп, қол алысу рәсімі өтеді.

         Бата беру үшін Қыдыр атаға сөз береді.

         Қыдыр ата бата береді.

         Жүргізуші қадірлі қонақтарды таныстырады және оларға сөз береді.

         Жүргізуші қонақтарды, халықты ағаш егуге шақырады. Музыка ойнап тұрады. Ағаш егіледі.

         Осыдан кейін қазақтың ұлттық дәстүрлері көрсетіледі.

1.    Келін түсіру. Бет ашар.

Сәукеле киген қалыңдықты екі жеңгесі екі жағынан сүйемелдеп жұрттың алдына алып шығады. Олардың қарсы алдына ақын келіп домбырамен (сырнаймен) беташар жырын айтады. Ата-баба аруағына, тойға қатысып отырған үлкен кісілерге өлеңмен аттарын атап, сәлем беруге келінді шақырады. Екі жеңгей келінді ілестіре иіліп, жұртшылыққа сәлем береді. Әр сәлем сайын аты аталған адамдар, жұртшылық ризалық алғыстарын білдіріп отырады. Қыдыр ата бата береді.

2.    Тұсау кесу.

Жасы бірге толған, қазақша жасандырып киіндірген, үкі таққан бір немесе бірнеше баланы (ұл не қыз)

         Осы таңда адам өмір жолының асқар биігі – алпыстың шыңына шығып отырған сізді, көпшілік мемлекетіміздің қайраткері, ғұмырын Қазақстан болашағына арнаған зиялы азамат ретінде таниды.

         Өмір жолында еңбексүйгіштік, қоғамдық белсенділікпен ерекшеленіп, нағыз азаматтық қасиеттерге ие ірі тұлға ретінде қазақ халқының игілігіне бөленіп, қызметтің ең қызықты да қиын салаларын атқарып отырған абырой-беделіңізді атап өтпей кетуге болмас.

         Бұл жылдар сіздің қоғамдық және жемісті еңбегіңіздің нағыз кемеліне келген кезең болды. Туған елге деген сүйіспеншілік арқылы парасатты да рухы биік ізбасарларыңызды тәрбиелеу жолында дарынды ұйымдастырушы қырынан көрініп келесіз.

         Қоғам игілігіне бағышталып отырған ерен еңбектеріңіздің еліміздің нығаюына өзіндік үлесі бар. Осынау игілікті істе қанатыңыз талмасын, қажыр-қаыратыңыз қашанда арта бергей!

         Өзіңізге және отбасыңызға зор денсаулық, ұзақ ғұмыр, ырыс пен ынтымақ, бақыт пен береке тілеймін! Шығар шыңдарыңыз әрқашанда биік болғай.

******

Қарындас көңіліңнің төріндесің.

Сылдырап Аққайнардан аққан бұлақ

Тағдырдың сындарында жеңілмесін.

Келеміз қиялардан күн кешіп те,

Бауырлық бал сезіммен үндесіп те.

Тербеткен анамыздан айналайын,

Үш ұл алты қызды бір бесікте.

Жақсы аға күнде шуақ жағар жанға,

Мерейім өсіп тұрар ағам барда.

Жасыңнан жақсылыққа құштар едің,

Келесің жарық сыйлап адамдарға.

Ағаға ақ тілегім ақтарылсын,

Әкеге тұрпатыңмен тартқан ұлсың.

Қарасай баба рухы қолдап әркез,

Ордаңа қыдыр қонып, бақ дарысын.

Шашамын жан нұрымды жарқылдатып,

Тілеймін саған әркез жарқын бақыт.

Ағаға арнап бауыр махаббатын,

Жүремін жүрегімді мен тулатып.

Әрдайым Алатаудай аңсап жүрем,

Атыңды асқақтатып ән сап жүрем.

Жаныңа титтей кіршік түспесін деп,

Жан аға, періштеңдей қоршап жүрем.

Анарың – аялдаған асыл жарың,

Ұлдарың – ұлан асу, жасыл бағың.

Қайда деп қарындасым іздегенде,

Мен де әркез, асыл аға, қасыңдамын!

******

Сексен деген жасы ғой бектің, ердің.

Қанаш құрбым сексенге келді бүгін,

Рухы мықты ұрпағы тектілердің.

Ұл-қыздары ерекше шаттанып, күл,

Ата-ананың еңбегі ақталып тұр.

Елу бес жыл отасып Науша-қызбен,

Қанаш-жігіт өмірден бақ тауып тұр.

Қанаш пенен Наушадай асылдарға,

Асуларын тілеймін асуларға!

Қозы менен Баянның белгісіндей,

Жалғассыншы ғасырдан ғасырларға!

******

 Шаруасы талапты ердің өрлей берер.

 Ұлыстың ұлы күні жайлы болып,

 Құдайым алаш жұрттың қолдап жүрер!

 Қазағым, наурыз айың құтты болсын,

 Малдарың аман төлдеп сүтті болсын.

 Ағайын әрқашанда қоғамдасып,

 Өзара ылғи тату-тәтті болсын!

 Көз жасы жетім-жесір ие берсін,

 Ұлыс күні дәулетті үйе берсін.

 Есіркеп ғарыптарды қадыр Алла,

 Оларға бие менен түйе берсін!

 Әлеумет, бақ, орнатсын наурыз айы,

 Оңды боп ел жұртымның, хал-жағдайы.

 Қар кетіп, жер қарайып, күн жылынды,

 Әр үйдің ойнақтасын тайлақ-тайы.

*******

         Жаңа туған сәбиді емізбестен бұрын таза суға малынған қасқырдың жүнімен ауыздандырады. Ерте кезде қасқыр киелі саналған,

         Қыздың құлағын тесу-дәстүрге енген ежелгі ғұрыптың бірі. Әдетте бойжеткеннің немесе балиғатқа толған қыздың (9 жас) құлағын тесу үшін қыздың шешесі, жеңгелері, апалары жиналған. Құлақты уқалап жанын кетіріп қыздырылған жуан инемен немесе кәдімгі тарымен тескен. Ол үшін екі тарыны құлақтың сырғалығының екі жағынан бірінің тұсына бірін дәл келтіріп уқалаған. Бір қызығы тесілген құлаққа қызыл иттің жүнін есіп өткізген. Үлкен кісілер иттің жүнін өткізсе «құлақ іспейді, қотырланбайды, жара түспейді» дейді екен. Мүмкін мұның да себебі болған шығар. Өйткені қазынасы кең халық емдік құпиялардың да бір сырын білетін болар... Халық ұғымында «қыздың құлағын тесу – оны сүндеттеумен бірдей» деген қағида бар.

Сен – қазақсың!

Қазақ деген ел бөлек,

Қазақ салған соқпақ бөлек, жол бөлек.

Киіз үйі Жер сияқты жұп-жұмыр,

Шаңырағы күн сияқты дөңгелек.

Сен – қазақсың!

Бір Алланың құлысың!

«Махаббатың жебесі жүрегіме қадалды, өмірімнің бар мәні сол сезімнен нәр алды»;

«Жүрегімде жазулы тұр есімің, енді өзің айт, сүйген сәулем, шешімін»;

«Ғашықпын мен, шын ғашықпын өзіңе, сенші сәулем, жүрекжарды сөзіме».

******

Жұмаханова Жанаргүл қосқан екі сөз

Мені, бір сағатта 60 минут, ал бір минутта – 60 секунд бар деп үйретті. Бірақ сенсіз өткізген бір секунд – тұңғиық екенін ешкім үйретпепті.

*******

Менің көздерім журегіме кызғаншақтықпен қарайды. Білесің бе, неге?! Өйткені, сен менің көздерімнен алыс болсаң да әрдайым менің жүрегімдесің!

*******

Осы қыздың нұрға толса жанары,

Көкірегімде үміт шоғы жанады.

Тіршілігім тұшымдылау, тұщылау,

Сәуір самал сергітеді сананы.

Кірбің күндер жырақ жүрсін жанынан,

Тайдырмаған бақытынан, бағынан.

Қыз сезімін биік қойған ел едік,

Бәрінен де, тіпті ханның тағынан.

Сен сұлусың, асқан ару жоқ басқа,

Қателеспе, аңдаусызда шоқ баспа.

Қасиетіңді қарағаннан қалт ұққан,

Ынтық болғай тек жігіттер нар қасқа.

Қыр гүлдері иісін бойға сіңірген,

Ару күнмен аспандағы тең күлген.

Ерініңде бал бұлақтың шырыны,

Шырын дәмді желпіп өткен жел білген.

Қазақ қызы – қасиетім, қадірлім,

Нақ өзі ол ұятым мен арымның.

Тағдыр, оның қайғырғанын көрсетпе,

Шапағаты шаттандырсын әңірдің.

******

Көктемді қанатына қондырып  құс қайтты. Шуақты ілестіре келген құстар әсем, әуезді үн айтты.

Жер дүниені жылылыққа орап, жүректерге іңкәр сезім сыйлап, көктем келді. Жер-Ана бусанып, тоңы жібіп, жаны кіріп, тіршілік қайта жалғасады. Ал Жер-Анамен қатар Аналар да шаттыққа бөленеді. Өйткені көктемнің алғашқы күндерінде дүние дидары әйел баласының көңіліне ауады. Кірпігіне кірбің ұялатпауға, жайдары жүзге енуіне, жүрегіне қуаныш сыйлауға ұмтылады. Себебі бұл – 8 наурыз.

Қазақтың қызы! Осы бір аяулы есім жаныңды тербеп, жараңды емдеп, шабыттандырып, қолыңды сермеп, сезім гүлдеп, жүректегі отты үрлеп жібереді. Қазақтың мұңы, зары, арманы, үміті, ардағы, аманаты, тарихы, өмірі – бәрі-бәрі қазақ қызының кірпігінде тұрғандай көрінеді. Ұлт болып ұйысуда, жұрт болып жұмылуда, халық болып қайрат танытуда қазақ қызының (әйелдерінің) атқарар рөлі, алар орны тым ерекше. Өйткені тал-бесікті тербеткен аналар ұлттың ұлын тәрбиелейді.

         Қазақтың қызы! Ер етігімен қан кешкен, ат ауыздықпен су ішкен жаугершілік заманда қарашаңырақтың отын өшірмей ерінің артын бағып қалды. Дүние отқа оранып, оқ ауада зулаған тұста тылда еңбек етіп, белі қайысып, саусақтары майысып, соғыс даласына азық жіберді. Нәзік саусақтары канал қазды. Егін екті. Қой бақты. Зауыттарда темір балқытты. Жауға қарата атылатын әрбір оқты даярлады. Қажымады. Еңсесі түспеді. Қайта қайратқа мінді. Қайсарлана түсті. Шарыққа түскен қанжардай жарқырай берді.

         Қазақтың қызы! Желтоқсан жұртының есесін қайтарамын деп, қазаққа дербестік әперемін деп, Алаштың арда ұлдары биліктен шеттетілмесін деп, гүрзі етектің, шомбалдай шоқпардың астына түсті. Жаны жараланды. Ары тапталды. Таяққа жығылды. Қан-жосасы шықты. Итке таланды. Абақтыға жабылды. Темір тордан сығалап сәулеге қарады. Бірақ мұқалмады. Азаматтармен бірге бір шепте тұрды. Қандыкөз империяның жендеттерінен қаймықпады. Өздерін құрбандыққа шалды.

         Қазақтың қызы! «Балапан басына, тұрымтай тұсына» кеткен тұста отбасын асырауға кірісті. Ел – ерге, ер жерге қараған заманда қазақтың қыздары қарекет қамын жасады. Ала дорба асынды. Темір төсек жастанды. Қытай барды. Түркия асты. Сауда жасады. Үйінде ұлардай шулаған  бала-шағасының қамы үшін, ер-азаматының ары үшін жанын аямады. Аптап ыстықта, қытымыр аязда, жаңбырлы күнде, қарлы боранды түнде бірді екіге жалғап, қазақ дейтін қарға тамырлы елдің ертеңгі ұландарын тарықтырмауға тырысты. Қамықтырмауға барын салды. Сағыздай созылған өтпелі кезеңде үзіліп кетпесек, ол – арба сүйреген, ала дорба арқалаған аналардың арқасы.

         Қазақ қызы! Алып атырапты алып жатқан азғантай елдің басына қара бұлт үйірілгенде, қараңғылық жамыла бастағанда атқа қонады. Қазақ қызы атқа қонғанда олардың жеңіссіз оралмайтын тұсы кемде-кем.

         Кешегі Домалақ ана, Айша-бибі, Құртқа, Баян, Ұлжан, Зерделердің бүгінгі ұрпағының ақылына көркі, пайымына парасаты сай. Бірі кем дей алмайсың. Өйткені олар – қазақтың қызы!

Кешіре алмаймын:

Туған елін сүйе алмағандарды,

Ата-анасына басын ие алмағандарды.

Қиындықтың қазанында қайнамай,

Отан үшін отқа күйе алмайтындарды

Кешіре алмаймын!

Кешіре алмаймын:

Орынсыз асқақ кеткендерді,

Жесірді жасқап кеткендерді.

Құштарлық құшағында күн кешіп,

Перзентін далаға тастап кеткендерді.

Кешіре алмаймын!

Кешіре алмаймын:

Күнәсін мойындамаймындарды,

Әр ісін пайымдамайтындарды.

Уақытын өткізгенін ұйықтаумен,

Бір сәт е уайымдамайтындарды

Кешіре алмаймын!

Кешіре алмаймын:

Бұлақ боп аға алмайтындарды,

Өз жолын таба алмайтындарды.

Құтхана шаңырағын көтермей,

Ошағын жаға алмайтындарды

Кешіре алмаймын!

Кешіре алмаймын:

Бұл кек отын кеудемнен өшіре алмаймын,

Кек керуенін кеудемнен көшіре  алмаймын.

Өмірінде адамға бір жақсылық

Жасай алмаған адамды кешіре алмаймын!

Кешіре алмаймын!

******

әпкемізді мерейлі жасымен құттықтай отырып, отбасының берекелі, бала-шағасының аман болуына, денсаулығы мықты қалпында ұзақ жасауына тілектеспіз. Әпке, елге сыйлы, туыстарыңызға бауырмал, әрдайым көпшіл қалпыңыздан айнымаңыз!

Жан әпке, қашаннан-ақ жаны жақсым,

Шыққандай жанарыңнан жадырап күн.

Ең алғаш сен туып, қуантыпсың

Жандарын біздің үлкен шаңырақтың.

Естияр боп тірлікте баянды кем,

Еркелетіп бәрімізді аялап ең.

Жарың кетті бақиға, сен қамықпа,

Бұл күнде таласуда немерелер құшаққа кең.

Балаларың – мәңгілік қуанышың.

Ұстаздық бақытың бар – жұбанышың.

Бір сені саф алтыннан кем көрмейміз.

Нағыз алтын жарқырап тұрады шын!

*****

Қыз айттыру

Құда түсу

Бата аяқ

Құда тартар

Қыз ұзату тойы

Ау-жар

Сыңсу

Қоштасу

         Той өткен күннің ертеңінде-ақ, жаңа түскен жас келін бозада таңмен таласып тұрып, алдымен қазақта «үлкен үй», «қара шаңырақ» деп аталатын әке үйінің түндігінің бауына ақтық байлап ашады. Одан кейін жасы үлкен қайын ағаларының, ең соңында өз үйінің түндігін ашқан соң, отауында от жағып, түтін түтету үшін «үлкен үйден» «от алуға» барады. Қазақтың «отбасы». «отау» (от алу сөзінен шыққан) ұғымдары ежелгі отқа табынуға байланысты туындаған салтқа негізделе қалыптасқан атау екендігі анық. Осы орайда,

Бір анадан туғандай тауыс жандар.

Бір-біріне бүйрегі бұрысқандар,

Бір-бірін шын жүректен ұғысқандар.

Сәл нәрсеге бұртиып суысқандар,

Сәл нәрсеге мәз болып ұғысқандар.

Жиі-жиі көрмесе сағынғандар,

Туысқандар ежелден әділ жандар.

Үлкеніне кішісі бағынғандар,

Ақылына ағаның табынғандар.

Бірін-бірі даттамай, мақтағандар,

Бір-біріне есігін жаппағандар.

Той думанда шаттанып шабылғандар,

Қайғыда да бір жерден табылғандар.

Бір-бірінің сенімін ақтағандар,

Бір-біріне көңілін сатпағандар.

Болса-дағы мінезі қилы адамдар,

Бір-біріне жақсылық жинағандар.

Өмір бойы бір-бірін қимағандар,

Өмір бойы бір-бірін сыйлағандар.

Туысқандар, армысың, туысқандар,

Жанарынан жарқылдап нұр шашқандар.

Бірлік болса, тірлік бар жалғасатын,

Ынтымақтың жалауын тік ұстаңдар!

******